Çok basit bir test gibi görünse de basma testleri aslında en az anlaşılan ve sık sık hata yapılan testlerdir. İki plaka arasında basma testi uygulamasında yapılacaklar aşikar olsa da kırılgan numunelerden yumuşak kauçuk’a kadar her çeşit numunenin kendine özgü zorlukları vardır.
İlk temel zorluk hizalamadır. Plakalar numune yüzeyine paralel olmayabilir ve bu sebeple ilk temas numunenin kenarında bir noktada oluşur. Bu durum, o noktada gerilim yoğunluğu yarattığından test sonuçlarında hataya sebep olur ya da numunede eğme momentine yol açarak erken bozulmaya yol açabilir. Bu zorluk kırılgan malzemeler için çok önemli olup, yumuşak ve sünek malzemeler için daha az öneme sahiptir.
Bu sorunlara karşı tavsiyemiz küresel mafsallı plaka kullanımıdır. Bu tip plakanın özelliği numune yüzeyine göre kendini hizalayabilmesi, bu sayede yüzeyle düz temas sağlamasıdır. Bunun doğru bir şekilde yapılması için dönme merkezi plsksnın yüzeyinde ve numune ile temas halinde olmalıdır. Dönme merkezi yüzeyin altında ya da üstüne olursa hizalama hareketi yanal hareketleri tetikleyip örsün düzgün hizalanmamasına veya numune üzerinde istenmeyen yan yüklerin oluşmasına sebep olur. Küresel yatak kullanıldığında genellikle tek plakada olması yeterlidir.
Yukarıda açıkça anlatılan gereksinimler çeşitli basma testi standartlarında açıkca belirtilmektedir. Örneğin, ASTM E9’da bu duruma şu şekilde değinilmiştir: “bloğun küresel yüzeyinin merkezi, numunenin yüzeniye temas eden düz yüzeyin üzerinden ölçülen bir yarıçap ile tanımlanmalıdır”
Yukarıdaki açıklamalara karşın, küresel yatak kullanımda dikkat edilmesi gereken hususlar vardır. Aslında, küresel yatak basma halindeki kolonun son konumunu değiştirir. Numunenin yeterince uzun olduğu (uzunluğun çapa göre) ya da numunenin plakanın merkez ekseninden çıkıntı yapacak şekilde konumlandığı durumlar hariç genel olarak fark önemsizdir. Bunun gereği olarak plakanın, numune üzerine ilk oturtulduktan sonra dönmemesi için kilitlenmesi tercih edilir. Kilitleme, kullanıcının hiza bozulmasına yol açmaması için parmak gerginliğinde ve plakanın dönmesine izin vermeyecek kadar sıkı olmalıdır.
İkinci temel zorluk ise sürtünmedir. Basma altında test numunesi elastik (Poisson etkisi) ya da hacmini koruyarak plastik genişleme eğilimindedir. Oysa plakalar yeterince katıdır ve genişlemezler, numune-plaka etkileşimiyle ortaya çıkan sürtünme de numunenin genişlemesini engeller. Sonuçta, numune fıçı şeklini alır ve enlemesine (çapraz) gerilime maruz kalarak numunenin eksenel pekliğini artırır. Tüm bunlar ölçüm hatalarına sebep olur. Bu sorun kırılgan malzemeler için dahi göz ardı edilmemesi gerekirken, sünek malzemeler için daha fazla önem taşımaktadır.
Sürtünmeyi azaltmak için basma plakalarının sert (en az 55 HRC) ve pürüzsüz olması gerekir. Sürtünmeyi arttırabileceği için yüzeye işlenmiş eşmerkezli halkalar olmamalıdır. Yüzyeyi yağmak ya da greslemek iyi bir çözüm olabilir.
Pürüzsüz yüzeye sahip geniş (büyük) plakalarda numunenin merkezlendirmesi ise ayrı bir sorun teşkil eder. Numunenin konumunun plaka, yük hücresi, küresel yatak gibi elemanlarından oluşan yük dizgesine göre herhangi bir sapmaya (offset, çıkma) sahip olması, eğme momenti oluşmasına sebep olur. Eğer yük dizgesi yanal eksende yeterince pekse (esneklik katsayısı yeterince yüksekse) tetiklenen eğme momenti daha az şiddetli olur ve gözardı edilebilir. Kırılgan numuneler esasen pek olduklarından oluşan eğme momenti göz ardı edilemeyebilir ve numunenin ortalanması önem taşır. Bunun için en genel çözüm, plaka üzerinde görsel konumlandırma için eşmerkezli halkaların bulunmasıdır. Düz ve pürüzsüz yüzey ihtiyacını göz ardı etmeden, yüzeye işlenen eş merkezki halkalar bu sorunun çözümünde hali hazırdaki en kalıcı çözümdür.